Üç kripto cüzdan türü yan yana
| Tür | Anahtar kimde | Erişimi kaybederseniz | Başlıca risk |
|---|
| Borsa hesabı | Borsada | Kimlikle hesap kurtarılır | Borsanın çekimi durdurması, hesabın kısıtlanması |
| Yazılım cüzdanı | Sizde, telefonda ya da bilgisayarda | Yalnızca kurtarma kelimeleriyle | Zararlı yazılım, sahte uygulama |
| Donanım cüzdanı | Sizde, çevrimdışı cihazda | Yalnızca kurtarma kelimeleriyle | Kelimelerin kaybı ya da çalınması |
İnternete bağlı olanlara sıcak cüzdan (hot wallet), anahtarı çevrimdışı tutanlara soğuk cüzdan (cold wallet) denir. Tabloda aşağı indikçe kontrol size geçer, sorumluluk da onunla birlikte gelir. Üçü birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir; çoğu kişi alım satım için borsa hesabını, saklama için diğer ikisinden birini kullanır.
Borsa hesabı neden gerçek anlamda sizin cüzdanınız değil?
Borsada gördüğünüz bakiye, borsanın size olan borcunun kaydıdır. Paralar borsanın kendi cüzdanlarında durur, anahtarlar da ondadır. Buna saklamalı (custodial) model denir ve bankadaki hesaba benzer: şifrenizi unutursanız kimliğinizle geri alırsınız.
Karşılığında borsa kurallarına tabi olursunuz. Borsa çekimleri geçici olarak durdurabilir, işleminiz için açıklama isteyebilir, hesabınızı kısıtlayabilir. Türkiye'de kripto varlık hizmet sağlayıcıları Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemelerine tabidir ve müşterilerini tanımak, şüpheli işlemleri izlemek zorundadır. Borsa iflas ederse ya da saldırıya uğrarsa bakiyeniz de etkilenir. TL ile alım satım yapmanın pratik yolu yine de budur, çünkü banka bağlantısı yalnızca burada vardır.
Yazılım cüzdanında anahtar telefonda durur
Yazılım cüzdanı, telefona ya da tarayıcıya kurulan bir uygulamadır. Kurulumda size kurtarma kelimeleri verir ve anahtarı cihazda şifreli saklar. Kimse hesabınızı donduramaz, kimse de şifrenizi sıfırlayamaz. Uygulamaya koyduğunuz şifre yalnızca o cihazdaki kilidi açar; telefon değiştirdiğinizde işe yarayan şey şifre değil, kelimelerdir. Yazılım cüzdanında TL bulunmaz, bu yüzden parayı önce bir borsada kriptoya çevirip buraya çekmeniz gerekir.
Tehlike cihazın kendisinden gelir:
- Uygulama mağazasındaki taklit cüzdanlar, girdiğiniz kelimeleri doğrudan dolandırıcıya gönderir. Uygulamayı arama sonucundan değil, geliştiricinin resmi sitesindeki bağlantıdan indirin.
- Pano korsanı yazılımlar, kopyaladığınız adresi yapıştırma anında kendi adresleriyle değiştirir.
- Cüzdanınızı bağlayın diyen sahte sayfalar, onayladığınız tek bir işlemle bakiyeyi boşaltabilir.
Telefon tarafındaki önlemler mobil bahis güvenliği yazısında ayrıntılı duruyor.
Donanım cüzdanı ne zaman anlam taşır?
Donanım cüzdanı, anahtarı hiçbir zaman internete çıkmayan bir çipte tutar. İşlemi bilgisayarda hazırlarsınız, cihazın kendi ekranında adresi ve tutarı görüp düğmeyle onaylarsınız. Bilgisayarınızda zararlı yazılım olsa bile anahtara ulaşamaz.
Bu koruma, uzun süre saklanacak ve kaybı sizi sarsacak tutarlar için düşünülmüştür. Bir kerelik küçük bir transfer için cihaz almak hem masraf hem zahmettir. Bir oran fikir verir: cihazın fiyatı saklayacağınız tutarın onda birini aşıyorsa, korumanın maliyeti koruduğunuz şeye göre yüksektir. Örneğin 5.000 TL'lik bir bakiye için 4.000 TL'lik cihaz almak, paranın %80'ini kasaya harcamak demektir. Alacaksanız iki kural var: cihazı ikinci el ya da açılmış kutuyla almayın ve kutudan hazır yazılmış kurtarma kelimeleri çıkarsa kullanmayın. Kelimeleri cihaz sizin önünüzde üretir, başkasının bildiği kelimeler başkasının cüzdanıdır.
Hangi durumda hangi tür? Karar tablosu
Tür seçimi tutara, saklama süresine ve cihaz güvenliğinize bağlıdır. Tablodaki rakamlar örnektir.
| Durum | Uygun tür | Gerekçe |
|---|
| Tek seferlik 1.800 TL transfer | Borsa hesabı + yazılım cüzdanı | Donanım cüzdanı masrafı tutara göre fazla |
| Ayda birkaç küçük transfer | Yazılım cüzdanı | Hızlı, ücretsiz, anahtar sizde |
| Yıllarca saklanacak 60.000 TL | Donanım cüzdanı | Anahtar çevrimdışı, uzun süreli koruma |
| Telefonu güvenli olmayan kullanıcı | Borsa hesabı | Zararlı yazılım riski yazılım cüzdanında artar |
| Sık alım satım | Borsa hesabı | Anlık işlem ve TL bağlantısı |
Hiçbir tür her koşulda en iyisi değildir. Seçimi tutarla ölçeklemek mantıklı bir yaklaşımdır: küçük tutarlar için kolaylık, büyük tutarlar için koruma öne çıkar. Kripto ile ödeme yapacaksanız adres, ağ ve onay kontrolü için kripto ile para yatırma rehberi yazısına bakın.
Kurtarma kelimeleri neden hem yedek hem zayıf nokta?
Kurtarma kelimeleri (seed phrase), cüzdan kurulurken verilen 12 ya da 24 kelimelik dizidir. Telefonunuz kırılsa, cihazınız kaybolsa bu kelimeleri yeni bir cüzdana girerek her şeyi geri getirirsiniz. Aynı şey kelimeleri ele geçiren herkes için de geçerlidir, şifrenize ya da cihazınıza ihtiyaç duymazlar.
- Kelimeleri kâğıda yazın, doğru sırada. Fotoğrafını çekmeyin, e-postaya ya da not uygulamasına kaydetmeyin.
- Kâğıdı cüzdanın durduğu yerden ayrı bir yerde saklayın.
- Hiçbir destek görevlisi, hiçbir site ve hiçbir uygulama güncellemesi bu kelimeleri istemez. İsteyen dolandırıcıdır, istisnası yoktur.
- Kelimeleri kaybederseniz ve cihaz da bozulursa parayı geri getirecek kimse yoktur.
Cüzdan kurduktan sonraki ilk gün kontrol listesi
- Kurtarma kelimelerini kâğıda yazın ve kurulum ekranındaki doğrulama adımında sırayla yeniden girin.
- Cüzdan şifresini güçlü seçin ve şifre yöneticisinde saklayın; kurulum için güçlü şifre ve şifre yöneticisi yazısına bakın.
- Mümkünse iki adımlı doğrulamayı borsa hesabınızda açın: iki adımlı doğrulama neden önemli.
- Küçük bir test transferi yapın. Ağı ve adresi doğrulayın; ağ farklarını TRC20 ve ERC20 farkı yazısında anlattık.
- Kelimelerin kâğıdını cüzdanın bulunduğu cihazdan ayrı bir yerde saklayın.
- Onay sürelerini öğrenin; bekleme mantığı kripto onay süresi nedir yazısında açıklanıyor.
Kullandığınız dolara endeksli varlığı tanıyın
Bahis ödemelerinde en sık kullanılan varlık USDT'dir. Dolara endekslidir ama endeksin her zaman tutacağı garanti edilemez. Varlığın yapısını USDT nedir yazısında, hesap para birimi dolar olan sitelerde dönüşüm maliyetini döviz ve kur farkı yazısında anlattık. Cüzdan seçiminin maliyete etkisini görmek için ayrıca işlem ücreti ve komisyonlar yazısındaki kripto sütununa bakabilirsiniz.
Bir uyarı daha: cüzdan uygulaması ya da borsa sizi hesaba bağlıyorsa, hesap kimliğinizle işlem geçmişiniz eşleşir. Bu yüzden bahis amaçlı transferleri ayrı bir cüzdanda tutmak, ana birikiminizin incelemeye takılma ihtimalini azaltır. Yine de bu bir gizlenme yöntemi değildir; borsalar zincir analiziyle kaynağı izleyebilir ve ayrı cüzdan kullanmak kuralları ortadan kaldırmaz. Kayıtlarınızı düzenli tutun, gönderimleri tarih ve tutarla not edin.
Borsadan bahis sitesine doğrudan göndermek neden sorun çıkarır?
Borsalar, müşterilerinin para gönderdiği ve para aldığı adresleri zincir analizi araçlarıyla tarar. Kumar ve bahis hizmetlerine ait olduğu bilinen adresler bu araçlarda etiketlidir. Pek çok borsanın kullanıcı sözleşmesi bu tür adreslerle işlemi yasaklar ya da kısıtlar.
Sonuçlar borsaya göre değişir ama örüntü benzerdir: çekim talebi bekletilir, işlemin amacı sorulur, tekrarında hesap kısıtlanır ya da kapatılır. Ters yönde de aynısı olur; siteden borsa adresinize gelen para incelemeye takılabilir ve paranın kaynağını açıklamanız istenebilir. Araya kişisel cüzdan koymak kuralı ortadan kaldırmaz, çünkü analiz araçları paranın birkaç adım öncesine de bakar.
Kullandığınız borsanın sözleşmesindeki yasaklı faaliyetler maddesini okuyun. Hesabınız kısıtlanırsa içindeki diğer varlıklarınıza erişiminiz de gecikir. Kriptoyla ödemenin diğer yöntemlere göre durumu için para yatırma yöntemleri sayfasına, işlem öncesi kontroller için ödeme güvenliği kontrol listesine bakabilirsiniz.